Strona główna / Zabytki / Kostrzyn nad Odrą - Zamek
Architektura rezydencjonalna

Kostrzyn nad Odrą - Zamek

Rozmiar czcionki
A A A

Zamek w Kostrzynie, a w zasadzie jego relikty zachowane na wysokości przyziemia, zlo­kalizowany jest w zachodniej części Starego Miasta, ponad rzeką Odrą. Kostrzyn był pier­wotnie ośrodkiem władzy piastowskiej. Znajdował się tutaj gród będący centrum admini­stracyjnym i jednocześnie rezydencją urzędnika książęcego. Po podboju askańskim w poło­wie XIII wieku na bazie osady targowej lokowano miasto rządzące się prawem niemieckim. Od 1. poł. XIV wieku w Kostrzynie, nad brzegiem Odry, znajdował się zamek rycerskiego rodu von Wedel, należący w końcu XIV i na początku XV wieku do wielmoży Jana War­temberga. W 1402 roku Nowa Marchia wraz z Kostrzynem znalazła się w ramach państwa krzyżackiego. Zamek stał się wówczas jedną z rezydencji wójta krzyżackiego władającego tą prowincją. W latach 40. i 50. XV wieku krzyżacy znacznie przebudowali i rozbudowa­li zamek. Założenie otrzymało – jak się przypuszcza – plan trapezu z cylindrycznym don­żonem i czterema basztami w narożach. Po 1455 roku Nowa Marchia ponownie weszła w skład Marchii Brandenburskiej, gdzie panującymi byli Hohenzollernowie.

W wyniku podziału państwa pomiędzy spadkobierców margrabiego Joachima I, Nowa Marchia przypadła Janowi zwanemu w historiografii Janem z Kostrzyna. Władca wyzna­czył na swoją siedzibę Kostrzyn biorąc pod uwagę dogodne położenie obronne w widłach rzeki Warty i Odry oraz ze względu na skrzyżowanie szlaków komunikacyjnych. Do Ko­strzyna wraz z Janem, jego żoną Katarzyną Brunszwicką, przybył dwór oraz funkcjonariu­sze państwowi. Władca ze względów praktycznych i prestiżowych podjął wcześniej decy­zję o budowie nowoczesnej rezydencji. W związku z powyższym, w latach 1535-1537 po­krzyżacki zamek został przebudowany i rozbudowany. Budowla obejmowała trzy skrzydła, z których każde posiadało trzy kondygnacje i wystawki w połaci dachowej. Pierwsze skrzy­dło znajdowało się od strony Odry, drugie od strony kościoła farnego, a trzecie od stro­ny Placu Wyścigowego (tzw. skrzydło wjazdowe). Formowały one nieregularny dziedziniec otwarty od strony północno-zachodniej. Według sztychu Brennera z końca XVI wieku fa­sada zamku od strony Placu Wyścigowego była udekorowana scenami przedstawiającymi prace Herkulesa. W elewacjach skrzydeł od strony dziedzińca znajdowały się wieże zawie­rające klatki schodowe i krużganki służące komunikacji między kondygnacjami i poszcze­gólnymi pomieszczeniami. W połowie XVI wieku zamek ozdobiono terakotowymi porta­lami. Najwspanialszym spośród nich był portal ze sceną Nawrócenia św. Pawła umieszczo­ny w skrzydle wjazdowym. W podłuczach tego portalu umieszczono medaliony z przed­stawieniami Jana Kostrzyńskiego i Katarzyny Brunszwickiej. Za twórcę tych portali uważa się Hansa Schenck-Scheulicha. Około 1571 roku wykonano jeszcze piaskowcowy portal z delfinami. Do zamku od strony Placu Wyścigowego przylegały zabudowania gospodarcze i dwa arsenały. Za budowniczego kostrzyńskiego zamku uważa się Kaspara eyssa. Wraz ze śmiercią margrabiego Jana w 1571 roku miasto utraciło charakter rezydencjonalny. Za­mek kostrzyński stracił na znaczeniu i stał się jedną z kilku siedzib elektorskich na terenie Marchii Brandenburskiej. Przebywali tutaj okresowo kolejni elektorowie: Joachim Fryde­ryk (1598-1608), Fryderyk Wilhelm (1640-1688) oraz Fryderyk III (1688-1713).

Za czasów elektora Joachima Fryderyka, na przełomie XVI i XVII wieku, zostało wybu­dowane czwarte skrzydło zamkowe wraz z portalem mającym w zwieńczeniu berło bran­denburskie. Skrzydło to zamykało czworoboczny dziedziniec. W południowym narożniku założenia wzniesiono pięcioboczną wieżę spinającą nowo wybudowane skrzydło ze skrzy­dłem nadodrzańskim. W tym też czasie skrzydło kościelne uzyskało połączenie z kościo­łem Mariackim za pomocą krytego ganku podtrzymywanego przez dwa masywne filary. Za panowania Fryderyka Wilhelma i Fryderyka III przekształcono główną wieżę zamko­wą poprzez nadbudowanie kolejnej kondygnacji i zwieńczenie w formie strzelistego heł­mu widocznego na rysunku Daniela Petzolda z lat 1710-1715. Na początku lat 60. XVIII wieku Fryderyk Wilhelm w jednym z pomieszczeń skrzydła północno-zachodniego ufun­dował kaplicę przeznaczoną na potrzeby gminy kalwińskiej. Od początku tegoż stulecia lochy zamkowe były wykorzystywane jako więzienie. Przetrzymywano tutaj, obok zwy­kłych złoczyńców, także więźniów politycznych. Najsławniejszymi jednak więźniami zam­ku kostrzyńskiego byli neapolitański hrabia, alchemik i awanturnik, Dominik Emanuel Caetano di Ruggiero, skazany na śmierć za niespełnioną obietnicę wyprodukowania złota oraz następca tronu, późniejszy Fryderyk Wielki, skazany przez ojca na wiezienie za pró­bę ucieczki z Prus.

Podczas panowania Fryderyka Wilhelma I (1713-1740) zamek kostrzyński ostatecznie stracił charakter rezydencjonalny. Na początku swych rządów władca wydał polecenie wy­wiezienia wyposażenia zamku do Berlina. Wkrótce budowla została ogołocona ze wszyst­kich elementów miedzianych; pokrycia połaci dachowych, rynny, rury spustowe, przeto­pione zostały na cele militarne. Od 1723 roku do czasu okupacji francuskiej na początku XIX wieku, zamek stanowił jeszcze siedzibę rządu Nowej Marchii oraz Królewskiej Kame­ry Wojen i Domen.

Budowla poważnie ucierpiała w trakcie oblężenia Kostrzyna w 1758 roku przez wojska ro­syjskie. Odbudowa miała miejsce dopiero w 1770 roku. Zarazem zasypano fosy oddziela­jące założenie od miasta. Zamek od tego czasu nie posiadał też ozdobnych fasad. W cza­sie okupacji francuskiej w latach 1806-1813 budowla została zamieniona na lazaret. Na­tomiast w 1814 roku władze pruskie przekształciły zamek w koszary. W 1815 roku prze­budowano wieżę zamku według projektu K.F. Schinkla. Natomiast w trakcie przebudowy w latach 1820-1825 budowla została specjalnie adaptowana na cele koszarowe. Nastąpiło wówczas zniszczenie historycznego wystroju wnętrz. Ostatni remont budynku miał miej­sce w latach 1898-1899. Na zamku kostrzyńskim od początku XX wieku mieściło się mu­zeum historyczne poświęcone Fryderykowi Wielkiemu i jego czasom. Z inicjatywy cesarza Wilhelma II, w 1903 roku na dziedzińcu wzniesiony został pomnik, przedstawiający mło­dego Wilhelma Fryderyka z psem myśliwskim, autorstwa Georga Janescha.

Zamek został w znacznym stopniu zniszczony na początku 1945 roku, w czasie walk o miasto i twierdzę. Założenie zamkowe ostatecznie wysadzono i rozebrano w 1969 roku. Do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie przyziemia skrzydeł i relikty schodów. Frag­menty renesansowych portali z terakoty prezentowane są na ekspozycji w Muzeum Lubu­skim w Gorzowie Wielkopolskim.


Błażej Skaziński
Źródło: "Zamki, dwory i pałace województwa lubuskiego"
Galeria
Zobacz również
Zielona Góra
Była jednym z miast księstwa głogowsko - żagańskiego. Za...
Zielona Góra - Ratusz
 Ratusz wzniesiony w centrum placu rynkowego zwrócony został...
Zielona Góra - Kościół konkatedralny pw. Św. Jadwigi
Jest on trójnawową halą wybudowaną na planie prostokąta,...
Zielona Góra - willa przy ul. Ułańskiej 7
Willa położona przy ul. Ułańskiej 7 w Zielonej Górze została...