Strona główna / Zabytki / Kalsko, pow. międzyrzecki - kościół filialny pw. ś...
Architektura sakralna

Kalsko, pow. międzyrzecki - kościół filialny pw. św. Bartłomieja

Historia przekształceń budowlanych kościoła przysłupowego w Kalsku z lat 1692-93 w świetle badań architektonicznych

Rozmiar czcionki
A A A
Wstęp
Kościół w Kalsku został zbudowany w latach 1692-1693. Powstał w tzw. zdwojonej konstrukcji ścian, inaczej zwanej również przysłupową. Ściany wewnętrzne tworzą bierwiona, które od zewnątrz objęte zostały szkieletem, którego słupy dźwigają ciężar dachu i wieży. Obiekt wpisany został do rejestru zabytków w 1992 r .
Dzieje budowy kościoła oraz relacje między konstrukcją zrębową i szkieletową zostały odnotowane w literaturze, między innymi w katalogu Małgorzaty Szymańskiej-Dereń , szerzej zaś omówiono je w monografii kościołów o zdwojonej konstrukcji ścian na terenie Wielkopolski autorstwa Aleksandra Jankowskiego . Badacz ten przedstawił definicje i typologie konstrukcji przysłupowych występujących w literaturze niemiecko- i polskojęzycznej . W kontekście interesującego nas zabytku przeanalizował materialną substancję tylko pod jednym aspektem – połączenia belki wiązarowej z oczepem wieńca i szkieletu. Na tej podstawie wysnuł wniosek o pierwotności obu konstrukcji.
W 2017 r. autorzy niniejszego tekstu na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora  Zabytków w  Zielonej  Górze wykonali badania architektoniczne świątyni . Celem niniejszego tekstu jest ich podsumowanie, z naciskiem na prezentację historii przekształceń budowlanych. Szczegółowe omówienie analizy konstrukcji wraz z charakterystyką XVII-wiecznej techniki ciesielskiej przestawione zostało już w innym artykule .
Zakres  rzeczowy  przeprowadzonych badań  dotyczył  konstrukcji  szkieletowej  ścian  zewnętrznych,  konstrukcji zrębowej ścian wewnętrznych, konstrukcji dachowej nad nawą i prezbiterium oraz konstrukcji wieży  nad  nawą.  Murowana  zakrystia  i  murowana  kruchta  są  otynkowane  od  zewnątrz i  wewnątrz,  co  uniemożliwiło  ich przebadanie  metodami  nieniszczącymi. Z powodu braku dostępu z analizy wyłączono również konstrukcję  szkieletową ściany zachodniej, hełm wieży oraz ścianę północną prezbiterium. Zostały one jednak uwzględnione w rozwarstwieniu chronologicznym na podstawie analizy literatury.
W  sensie  merytorycznym  badania  architektoniczne  objęły:  analizę  (układów konstrukcyjnych,  złącz  ciesielskich,  budulca  i  jego  obróbki,  systemów  ciesielskich  znaków
montażowych  oraz  materiałów  zastosowanych  do  wypełnienia  pól  szkieletu),  chronologiczne rozwarstwienie  (na  postawie  analizy  zastanej  materialnej  substancji  kościoła  i  literatury)  oraz teoretyczną  rekonstrukcję  rysunkową  pierwotnego  wyglądu  architektonicznego kościoła w rzucie i wybranej elewacji.
 
Krótka prezentacja świątyni 
 Kościół  zlokalizowany  jest  na  obszarze  wsi  Kalsko,  w  jej  północno-wschodniej  części,  na niewielkim wzniesieniu terenu ogrodzonego kamiennym murem. Orientowany kościół wzniesiono jako jednonawowy z wyodrębnionym prezbiterium (il. 1, 2). Nawa o  kształcie zbliżonym do kwadratu, prezbiterium o kształcie zbliżonym do kwadratu zamkniętego trójbocznie od wschodu. Od północy przylega do prezbiterium prostokąta w rzucie zakrystia z wejściem od zachodu, a od zachodu nawy kruchta, na planie zbliżonym do kwadratu, także z wejściem od zachodu.
Nawa  i  prezbiterium  o  równej  wysokości  są  przekryte  odrębnymi  dachami  dwuspadowymi.  Dach  nad  prezbiterium  jest  nieco  niższy,  a  jego  północna  połać  przedłużona  na zakrystię.  Kwadratowa  w  rzucie  wieża  przewyższa  kalenicę  dachu  nad  nawą.  Jest  ona  kryta dachem  baniastym  z  ośmioboczną  latarnią  i  hełmem  cebulastym  zakończonym  gałką, chorągiewką  (z datą 1693) i  krzyżem. Kruchta znacznie  niższa  od  nawy, przykryta jest niskim dachem dwuspadowym.
W elewacjach korpusu kościoła konstrukcja szkieletowa po stronie zachodniej jest odeskowana w ścianie i szczycie, a w pozostałych ścianach widoczna. Główne słupy dzielą  poszczególne  elewacje  na  szerokie  i  wąskie  przęsła,  które  występują  przeważnie  na zmianę. Dalsze podziały na pola szkieletu utworzone są przez podwalinę, rygle i oczep, przez słupy pośrednie i oboknie oraz przez miecze i zastrzały. Okna rozmieszczono regularnie w polach wąskich przęseł w elewacjach południowej i północnej nawy i prezbiterium oraz w  szerokich przęsłach w przypadku trójbocznie zamkniętej części prezbiterium. Elewacje przybudówki, czyli zakrystii po stronie północnej prezbiterium i kruchty po stronie zachodniej nawy, są otynkowane. Wnętrze kościoła z widoczną konstrukcją zrębową podzielone jest na nawę z zachodnią emporą organową i prezbiterium (fot. 3, 4). Do nawy prowadzi główne wejście przez kruchtę od zachodu. W południowej ścianie nawy widoczne drugie wejście,  obecnie zamknięte. Do prezbiterium prowadzi bezpośrednie wejście przez zakrystię po stronie północnej. W południo-zachodnim narożniku znajdują się schody prowadzące na emporę, a na niej kolejne schody na więźbę. Na belce tęczowej widnieje data 1692. Najważniejsze wyposażenie kościoła to główny ołtarz XIX-wieczny, dwa barokowe ołtarze boczne oraz barokowy prospekt organowy. Kościół wykonano zasadniczo w tzw. konstrukcji przysłupowej, przy której zewnętrzne ściany szkieletowe otaczają wewnętrzną konstrukcję zrębową i uwolnią ją od ciężaru dachu. Ściana zachodnia jest odeskowana, w pozostałych ścianach widoczna jest konstrukcja szkieletowa z wypełnieniem ceglanym. Zakrystia i kruchta o konstrukcji murowanej.
 
Rozwarstwienie chronologiczne (il. 5-11)
Analiza zastanej materialnej substancji kościoła w połączeniu ze studium literatury pozwoliła na wyodrębnienie 4 faz budowlanych, które zostaną przedstawione poniżej. Nie wszystkie elementy udało się wydatować. Poświęcono im odrębny akapit na końcu.
I faza – budowa kościoła w latach 1692-1693
Bezspornie okres budowy kościoła przepada na lata 1692-1693. Okres ten wynika z inskrypcji w kościele: data 1692 widnieje na łuku tęczy, data 1693 na wiatrowskazie. W 2019 r. prof. Tomasz Ważny wykonał badania dendrochronologiczne, które ostatecznie potwierdziły to datowanie .
 W dotychczasowym stanie badań niektórzy badacze wiązali z tą datą jedynie budowę konstrukcji zębowej , inni wnioskowali, że w tym czasie powstała od razu konstrukcja przysłupowa . Brak jakichkolwiek śladów po ewentualnej zmianie konstrukcji w postaci wycięć po złączach ciesielskich lub dyblach na oczepach konstrukcji zrębowej potwierdza wniosek A. Jankowskiego o pierwotnie zdwojonej konstrukcji ścian .
Z  pierwszą fazą  budowy  kościoła  można zatem powiązać większość zastanej substancji korpusu  kościoła. Należą do niej: wszystkie bierwiona wewnętrznej konstrukcji zrębowej, konstrukcja empory zachodniej, wszystkie elementy konstrukcji szkieletowej powyżej podwalin (słupy,  rygle i zastrzały) z wyjątkiem jednego słupa i trzech rygli w obrębie pierwotnego wejścia do kościoła w południowej ścianie nawy, prawie wszystkie elementy konstrukcji więźby nad nawą i prezbiterium oraz prawie wszystkie elementy konstrukcji wieży do poziomu hełmu.
Powołując się na źródła, A. Jankowski wnioskuje z kolej, że przed 1787 rokiem przeprowadzono remont konstrukcji szkieletowej i więźby. Badania materialnej substancji nie pozwoliły na uchwycenie zakresu tego remontu. Być może dotyczył on jedynie wymiany pokrycia dachowego i naprawy dolnych fragmentów konstrukcji szkieletowej w obrębie podwaliny, naprawionych po raz kolejny w późniejszych okresach.
II faza – 3. ćwierć XIX wieku
Do połowy XIX wieku więźba dachowa pokryta była gontami . W trzeciej ćwierci XIX wieku otrzymała nowe pokrycie dachowe z karpiówek . Było ono zdecydowanie cięższe, zapewne wtedy  wprowadzono  dodatkowe  krokwie  w  obrębie  trójbocznego  zamknięcia prezbiterium, a także dodatkowe  łaty-krowie  pomiędzy niektórymi wiązarami (obecnie zachowane  między  pierwszymi wiązarami od zachodu). Prawdopodobnie w tym czasie wymieniono także ostatnią belkę wiązarową prezbiterium przed nawą, która wyróżnia się od pozostałych między innymi odmienną obróbką . Wieża otrzymała w tej fazie pokrycie z blachy .
III faza – koniec XIX wieku
Zgodnie z danymi zaczerpniętymi z literatury, pod koniec XIX wieku miał miejsce obszerny remont kościoła . Informacja ta pokrywa się z wynikami badań architektonicznych. W czasie tym usunięto dolne bierwiona konstrukcji zrębowej oraz pierwotną konstrukcję szkieletową (również w obrębie dolnych pól), wykonując pod nimi nowy fundament. Wprowadzono nowe podwaliny w nawie i prezbiterium z wyjątkiem ściany północnej nawy, gdzie dolne rygle konstrukcji szkieletowej spoczywają bezpośrednio  na  fundamencie. Zmieniono wypełnienia pól z glinianych szczap na cegłę . Na miejscu starej, szkieletowej zakrystii, postawiono nową murowaną, przy równoczesnym usunięciu ściany szkieletowej prezbiterium w obrębie zakrystii. Zamknięto dawne wejście do nawy w ścianie południowej. W miejscu tym zmieniono także układ konstrukcji szkieletowej. Zmiany te prawdopodobnie łączyły się z likwidacją kruchty o konstrukcji szkieletowej przed tym wejściem (il.12). W czasie tym wymianie uległa również stolarka okienna.
IV faza – druga połowa XX wieku
Kolejna  i  ostatnia  faza  dotyczy  już  okresu  powojennego.  W  latach  60.  zastąpiono  kruchtę o konstrukcji szkieletowej nową murowaną. W latach 80. przełożono dachówki i odnowiono tynki zewnętrzne . Z okazji ich wymiany prawdopodobnie usunięto zniszczone powierzchnie elementów konstrukcyjnych i wstawiono bale wzmacniające, widoczne na wszystkich ścianach eksponowanej konstrukcji szkieletowej (il. 13).
Elementy wtórne niedatowane
Niektóre  elementy  uznano  w  wyniku  badań  architektonicznych  jako  wtórne.  Jednak  brak dokładniejszych informacji nie  pozwolił na ich datowanie. Do takich należy konstrukcja wzmacniająca ściany zachodniej w obrębie wieży. Ich elementy nie wykazują śladów zwietrzenia, co sugeruje, że może ona pochodzić z XX wieku . Wtórne są także łaty-krokwie między wiązarami dachowymi po stronie zachodniej. Być może pochodzą one z okresu ostatniej wymiany pokrycia dachowego. Wtórny  charakter  mają  także  schody  oraz  bariery  zachodniej  empory  organowej  oraz  otwór okienny w ścianie zachodniej na wysokości empory organowej.
 
Rekonstrukcja
Na podstawie analizy i rozwarstwienia podjęto także próbę rekonstrukcji rzutu  przyziemia i widoku elewacji południowej świątyni. Badania wykazały, że był to kościół jednonawowy z zawężonym i trójbocznie zamkniętym prezbiterium o konstrukcji przysłupowej. Prowadziły do niego trzy  wejścia.  Pierwsze,  główne,  w  ścianie  zachodniej  nawy. Drugie boczne, w ścianie południowej nawy oraz trzecie w ścianie północnej prezbiterium.
Do  głównego  korpusu  przylegały  trzy  dobudówki  przed  wejściami:  zakrystia  po  stronie północnej  oraz  kruchta  po  stronie  zachodniej  i  południowej.  Szczegóły  ich  kształtu architektonicznego i konstrukcji szkieletowej nie udało się ustalić z powodu braku materialnych śladów . Tak jak obecnie, nawa i prezbiterium były przykryte dachami dwuspadowymi, z których dach nad prezbiterium był nieco węższy i niższy, z trójpołaciowym zamknięciem od wschodu. Wieża czworoboczna  była  wbudowana  w  zachodnią  partię  korpusu,  znacznie  wyższa  od  dachu  nad nawą i zwieńczona hełmem. Szkielet  zewnętrzny  charakteryzował  się  rytmicznym  podziałem  ścian  poprzez  słupy  główne tworzące szerokie i wąskie przęsła, które przeważnie występowały na zmianę. Podwalina, cztery rzędy rygli oraz oczep dzieliły poszczególne przęsła w wysokości na cztery pola o zbliżonej wysokości .   Szerokie  przęsła  były  usztywnione  zastrzałami  o  kształcie  krzyży  św.  Andrzeja, wąskie  przęsła  były  albo  usztywnione  pojedynczymi  zastrzałami,  albo  nie  posiadały usztywniania. Zastrzały  występowały na dwóch poziomach: powyżej podwaliny oraz poniżej oczepu. W  ścianie  południowej  w  obrębie  trzeciego  przęsła  od  zachodu,  gdzie  znajduje  się obecnie zamknięty otwór drzwiowy w konstrukcji zrębowej, nie było ani dwóch dolnych rygli ani usztywniających zastrzałów. Z  analizy  wynika również,  że poza odeskowaną elewacją zachodnią, szkielet miał wypełnienie gliniane na szczapach.

Podsumowanie
Podsumowując, należy stwierdzić, że kościół powstały w latach 1692-1693 zachował  w  dużej  mierze  swój  pierwotny  układ  przestrzenny, formę oraz pierwotną konstrukcją przysłupową. Do największych zmian doszło w końcu XIX wieku podczas naprawy. Likwidacji uległo  boczne  wejście  w  ścianie  południowej  nawy, a za tym również i sama konstrukcja szkieletowa. W większości usunięto podwaliny i dolne bierwiona konstrukcji zrębowej,  względnie  podwaliny  i  dolne  fragmenty  słupów  i  zastrzałów  konstrukcji
szkieletowej. Wypełnienie gliniane zostało zamienione na ceglane. Drewnianą zakrystię zastąpiono murowaną.
Analiza materialnej substancji pozwoliła również na rekonstrukcję pierwotnej konstrukcji przysłupowej. Z  powodu  braku  dostępu  podczas  badań  nie  uwzględniono  analizy  konstrukcji  odeskowanej ściany  zachodniej,  konstrukcji  hełmu  wieży,  konstrukcji  ściany  północnej  prezbiterium  oraz konstrukcji  otynkowanej  zakrystii  oraz  otynkowanej  kruchty.  Braki  te  należałoby  uzupełnić podczas  ewentualnej  restauracji  kościoła  w  przyszłości.
Podczas  badań  historyczno-architektonicznych  zauważono,  że  konstrukcja  drewniana  kościoła ulegała  na  wielu  fragmentach  już  dość  zaawansowanej  destrukcji,  szczególnie  w  elewacjach. Należałoby  w  związku  z  tym  rozpocząć  działania  zmierzające  do  zahamowania  tego  procesu. Wyniki badań architektonicznych, mimo wyżej wymienionych braków, stanowić mogą podstawą do przeprowadzenia zabytkoznawczej analizy wartościującej oraz do opracowania wytycznych konserwatorskich i koncepcyjnego projektu konserwatorskiego. Przed przystępowaniem do prac projektowych i wykonawczych należałoby jednak uzupełnić niniejsze badania architektoniczne o analizę stanu zachowania konstrukcji kościoła.

Spis ilustracji
1. Kościół w Kalsku. Widok od strony zachodniej (fot. U. Schaaf, 2017).
2. Kościół w Kalsku. Widok od wschodu (fot. U. Schaaf, 2017).
3. Kościół w Kalsku. Widok na prezbiterium (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
4. Kościół w Kalsku. Widok na emporę  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
5. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Rzut przyziemia  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
6. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Widok więźby dachowej  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
7. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Przekrój podłużny  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
8. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Elewacja południowa  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
9. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Elewacja północna  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
10. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Elewacja wschodnia  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
11. Kościół w Kalsku. Rozwarstwienie chronologiczne. Elewacja zachodnia  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
12. Kościół w Kalsku. Fragment zmienionej konstrukcji szkieletowej w elewacji południowej (fot. U. Schaaf, 2017).
13. Kościół w Kalsku. Fragment konstrukcji szkieletowej. Bale nałożone na zniszczone elementy (fot. U. Schaaf, 2017).
14. Kościół w Kalsku. Hipotetyczna rekonstrukcja stanu pierwotnego  (oprac. U. Schaaf, M. Prarat).
 

Ulrich Schaaf, Maciej Prarat
Źródło: Lubuskie Materiały Konserwatorskie t. 16, 2019
Galeria
Zobacz również
Gorzów Wlkp. - Spichlerz
Na krajobraz kulturowy miasta składają się także zachowane...
Gorzów Wlkp. - Kościół katedralny p.w. WNMP
Świątynia powstała w wyniku długotrwałego procesu budowlanego,...